Dobra, ale jak to się ma do tematyki tego podcastu? Oczywiście, że się ma. Otóż relacje, podobnie jak jedzenie, mogą nas budować albo tylko zapychać czas, pozostawiając nas emocjonalnie niedożywionymi. Relacje fast food – czyli puste kalorie – toksyczne relacje, są intensywne, dają szybki strzał dopaminy, ale nie niosą żadnej wartości na przyszłość. Mechanizm? To relacje oparte na chwilowej przyjemności, dramacie, wspólnym narzekaniu. Czujesz ekscytację, jak po cukrze, ale po spotkaniu jesteś wyczerpana i czujesz pustkę. Efekt? Tak jak fast food, niszczy zdrowie. Toksyczna relacja niszczy Twoją samoocenę. I Twoje zdrowie zresztą też, bo jesteś w 100% skoncentrowana na tym, jak w takiej relacji rozwiązywać sztucznie wygenerowane problemy. Nie masz wtedy uważności na siebie, na swoje odczucia z ciała, więc jesz cokolwiek zamiast się odżywiać. I skutkuje to też oczywiście zaniedbaniem się od strony fizycznej, więc niszczysz swoje zdrowie – zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Jesteś może „najedzona” uwagą drugiej osoby, ale Twój system nerwowy jest w stanie zapalnym. Uwagą, ale taką negatywną uwagą – tak jak wspomniałam. Czyli „najedzona” uwagą drugiej osoby w sytuacjach, kiedy tamten ktoś generuje problemy, których nie ma. Więc Ty zajmujesz się rozwiązywaniem problemów, których tak naprawdę nie ma, ale ktoś je wygenerował. Konsekwencja jest taka, że często po spotkaniu z taką osobą czujesz się ciężko, masz mniej energii niż przedtem i czujesz subtelny niesmak. I to były relacje typu fast food.

I teraz drugi kraniec – relacje superfood, czyli te, które zasługują na nasze najbliższe orbity. A więc relacje wysokiej jakości – odżywcze. To więzi, które sprawiają, że czujesz się silniejsza, mądrzejsza, bardziej odporna na stresy świata zewnętrznego. To takie relacje, które pozwalają Ci rozwinąć skrzydła i dają wiatr w żagle. Oparte są one na autentyczności, aktywnym słuchaniu, bezpiecznej bliskości. Relacje, w których możesz pokazać swoje słabe ogniwa, a druga osoba pomoże Ci je wzmocnić. Jak dieta bogata w witaminy buduje odporność, tak odżywcza relacja buduje Twoją odporność psychiczną – Twoją rezyliencję. Przy tej osobie rośniesz, zamiast tylko trwać. Objaw ostateczny? Po spotkaniu czujesz spokój, lekkość i przypływ chęci do działania. Masz poczucie, że Twoje akumulatory zostały naładowane.

Myślę, że tutaj – jakby porównać to jedzenie i relacje – my często sobie zadajemy złe pytanie, tak żeby się przyjrzeć w ogóle temu, co się wydarzyło, kiedy już czujemy, że może coś poszło nie tak, że zjedliśmy coś złego albo że w relacji wydarzyło się coś złego, co jest toksyczne. Zadajemy sobie pytanie: Czy ja miałam prawo tak się zachować? Czy ja mam prawo tak się czuć? Czy ja miałam prawo to zjeść? Zamiast zadać sobie pytanie: Czy to, co się wydarzyło jest w rezultacie dla mnie dobre? Czy ja teraz czuję się dobrze, czy czuję się źle? Czy ja tak samo źle czuję się zazwyczaj po zjedzeniu tego, czy po spotkaniu? Czyli patrzymy na swoje odczucia i jednorazowo, i długodystansowo. Warto tak robić, zamiast ciągle zadawać sobie pytanie: Czy ja miałam prawo to zjeść? Bo jak dojdę do wniosku, że miałam prawo, to co? Będę jadła to, po czym czuję się źle? Zawsze to powtarzam: najważniejsze informacje są w nas. A nasze ciało zawsze daje nam sygnały, zarówno w postaci tego, co czujemy fizycznie – zdrowie, choroba, napięcie, rozluźnienie, ból albo przypływ energii, odpływ energii. Warto w to się pozagłębiać, rozróżnić w ogóle co za rodzaje sygnałów pokazuje nam nasze ciało. I oczywiście mamy też sygnały płynące z wnętrza nas w postaci naszych emocji. Warto też się zastanowić, kto w Twoim otoczeniu jest dla Ciebie jak na przykład zielone warzywa i owoce – może czasem trudne w obróbce, czyli pamiętajcie, to nie jest łatwizna te superfoody, ale jednak dające życie – a kto jest jak słodki gazowany napój, czyli po prostu jakiś „śmieć” w płynie, czyli miły na początku, ale zostawiający zjazd energetyczny.

I teraz, jak to się ma do Róży oraz Alberta i Mariusza z podcastu? Niestety jest tak, że jeżeli nam brak uważności na siebie, to będziemy się pchać w byle jakie jedzenie i w byle jakie relacje, bo ignorujemy odczucia, płynące z naszego wnętrza. Będziemy się nie odżywiać, tylko jeść. I będziemy zapychać czas śmieciowymi relacjami, w postaci przesiadywania Mariusza pod toi toiem. Można by powiedzieć, że mechanizm jedzenia – zamiast odżywiania – rzadko dotyczy tylko talerza. Zazwyczaj jest to pewien schemat funkcjonowania, taki styl myślenia, który przenosi się na inne sfery życia, w tym na relacje. I oto dlaczego zarówno jedzenie, jak i relacje są ze sobą połączone. Po pierwsze, ważny jest tutaj poziom samoświadomości czy uważności. Osoba, która wybiera odżywianie musi być uważna. Musi zadać sobie pytanie: Czego teraz potrzebuję, co mi służy? Jeśli ktoś nie wykształcił nawyku zadawania sobie tych pytań przy lodówce, prawdopodobnie nie zadaje ich też w relacjach. Efekt? Taka osoba konsumuje ludzi przypadkowych, podobnie jak przypadkowe przekąski. Bierze to, co jest pod ręką, byle tylko zagłuszyć chwilowy dyskomfort lub nudę. I tak to się mówi – jesteś głodny, nie idź na zakupy w sklepie spożywczym. Jak jesteś głodna uczuć i głodna emocjonalnie, to nie idź wybierać ludzi do swego życia, szczególnie najbliższych.

Druga rzecz, mechanizm regulacji emocji, czyli ucieczka kontra konfrontacja. Jedzenie śmieciowe często służy do regulacji emocji. Zajadamy stres, smutek czy lęk. To strategia unikania konfrontacji z własnym wnętrzem. W relacjach działa to identycznie. Byle jaka relacja – np. toksyczna, ale intensywna – działa jak cukier. Daje szybki wyrzut dopaminy, który pozwala zapomnieć o własnych problemach albo wręcz o problemach w tejże relacji. Czyli dopamina odwraca nam uwagę od tego, że jakość relacji jest beznadziejna. Osoba, która nie potrafi odżywić się emocjonalnie w samotności, będzie szukać kogokolwiek, kto wypełni jej wewnętrzną pustkę, nie patrząc na jakość tej więzi. Wreszcie tolerancja na niską jakość, na byle jakie relacje. Ja to zawsze powtarzam, że lepiej być samej niż w byle jakim związku. I lepiej chyba już nie zjeść nic niż byle jakie jedzenie, no chyba że jesteśmy, wiecie, zgubieni w górach i nie wiadomo, kiedy dostaniemy jakąś żywność. Natomiast jeśli Twoje ciało jest przyzwyczajone do niskiej jakości paliwa, Twoje standardy ogólnie się obniżają. W aspekcie biologicznym dieta oparta na zapychaczach rozregulowuje układ nagrody w mózgu. Stajesz się bardziej podatna na szybkie bodźce i trudniej Ci docenić powolne, głębokie procesy, takie jak budowanie zaufania w relacji. A gdyby spojrzeć od strony psychologicznej, to jeśli nie szanujesz własnego ciała na tyle, by je odżywić, podświadomie możesz czuć, że nie zasługujesz na relacje wysokiej jakości. Akceptujesz ochłapy emocjonalne, bo Twój ogólny standard dbania o siebie jest niski.

Kolejna rzecz – brak energii na trudne odżywianie. Czyli to jest takie błędne koło, prawda? Prawdziwe odżywianie, zarówno dietetyczne – czyli to biologiczne, fizyczne, jak i relacyjne, wymaga wysiłku. I oczywiście możesz nie mieć siły na ten wysiłek. Trzeba ugotować na przykład zdrowy posiłek, zamiast zamówić pizzę albo kupić zamrożoną pizzę. Trzeba przeprowadzić trudną, szczerą rozmowę, rozwiązać problemy, zajrzeć też w głąb siebie, ubrać w słowa, co się w Tobie dzieje, co czujesz, dlaczego tak czujesz i czego oczekujesz od drugiej osoby. Wtedy dopiero możesz rozmawiać. Więc trzeba gadać i prowadzić ważne rozmowy, zamiast zamiatać pod dywan różne problemy i milczeć w ważnych tematach, udając, że jest okej. Osoba, która biologicznie się nie odżywia, często po prostu nie ma siły na budowanie głębokich relacji. Osoba, która nie buduje głębokich relacji, tylko polega na strzałach dopaminy w toksycznych relacjach, może nie mieć siły na odżywianie fizyczne, czyli na dobre jedzenie. I tak naprawdę w rezultacie ta biedna Róża jest w trybie przetrwania, w którym wybiera się najprostsze, najmniej energochłonne rozwiązania, czyli bylejakość.

Wróćmy do tego oceniania partnera kontra oceniania jakości relacji. Jak to się ma do Róży, Mariusza i Alberta? Przybliżmy może najpierw ocenianie partnera. Róża sobie myśli: – Czy on jest wystarczający? I to jest taki tryb skupiony na jednostce – selekcyjny. Róża patrzy na Mariusza i Alberta, i skanuje: Czy jest atrakcyjny? Czy jest pewny siebie? Czy ma to coś? Czy jest chemia? Czy mnie chce? Albo: Jak bardzo muszę się postarać, żeby mnie chciał? Problem polega na tym, że ten tryb jest bardzo podatny na zniekształcenia. I właśnie relacja Róża -Mariusz tak naprawdę opiera się na mnóstwie zniekształceń. Zresztą już to powtarzałam wielokrotnie w tym podcaście, że im więcej o kimś myślisz, tym bardziej jest on zmyślony. I Mariusz jest zmyślony. W tym problem. Czyli on jest zbudowany ze zniekształceń. To jest jakaś karykatura. Nie wiem, czy to dobre słowo. Po prostu jakiś awatar bez realnego pokrycia. Róża dostaje na temat Mariusza ograniczone dane, a resztę dopowiada sobie sama.

I wracając do zniekształceń – tryb podatny na zniekształcenia, czyli takie ocenianie jednostki. Ponieważ aktywuje to coś w rodzaju systemu rankingowego. System rankingowy – czemu zresztą sprzyjają aplikacje randkowe. To też jest taki katalog z ludźmi, gdzie tworzymy sobie jakieś rankingi. Ten system rankingowy w głowie Róży działa pod wpływem niedostępności, czyli im trudniejszy do zdobycia, tym wyżej w rankingu. Tak jak ze wszystkim, prawda? To, co możemy mieć łatwo, jest tanie i nie doceniamy. To, co jest trudno dostępne, jest drogie i doceniamy. Tak jak kiedyś miałam odcinek o perfumach i wodzie z kranu. Tryb rankingowy wiąże się też z rywalizacją, czyli: „czy inne kobiety też go chcą?”. Jeżeli jest pożądany przez inne kobiety, a Mariusz właśnie jest, to oczywiście też bardzo mocno rośnie jego atrakcyjność w oczach Róży. Na te plasowania Mariusza w rankingu wpływ mają też własne deficyty, czyli: „czy ja wystarczam dla niego?”. Jeżeli jestem niewystarczająca, to w ogóle on gdzieś jeszcze szybuje do góry w tym rankingu. A jeśli wystarczam Albertowi, a myślę o sobie w dodatku źle, to jednak ten Albert jest taki trochę słaby. Muszę się postarać. Muszę się ulepszyć. Muszę zasłużyć, żeby mieć Mariusza. Na Alberta wcale nie trzeba zasłużyć, ani się starać. On po prostu jest dostępny. I oczywiście jak muszę się postarać, ulepszać, zasługiwać, to daje to Mariuszowi mnóstwo dodatkowych bonusów w rankingu. I tak naprawdę można by powiedzieć, że Róża nie ocenia realnej wartości tego Mariusza czy Alberta, tylko to, czy jest trudny do zdobycia.

I znowu się odwołam do perfum i kranówki. Tak naprawdę słodka woda jest podstawą naszego życia. Bez niej umrzemy w ciągu tygodnia. Perfumy nie są nikomu do niczego potrzebne – nie są konieczne, one są dodatkiem. One są czymś ekstra, miłym urozmaiceniem, luksusem, ale nie są konieczne. Nie są konieczne do tego, żeby przeżyć. Przynajmniej dla większości ludzi. Ale oczywiście za perfumy jesteśmy w stanie zapłacić więcej niż za wodę. Choć pewnie zależy, jaka by to była sytuacja. Ogólnie perfumy są droższe od wody. Tak samo jest z Mariuszem. On jest droższy niż Albert, bo jest wyżej od niego w rankingu, ponieważ w tych różnych kryteriach, o których wspominałam, wypada lepiej. Tylko że tak naprawdę te kryteria mają się nijak do możliwości, które daje nam relacja z nim i właśnie do jakości relacji, którą możemy z nim zbudować.

I teraz skoncentrujmy się na ocenianiu jakości relacji, czyli co się dzieje między nami. To jest taki tryb systemowy. Róża przestawia uwagę z tego, kim on jest, na to, co się dzieje, kiedy jesteśmy w kontakcie. Jak ja się czuję po spotkaniu? Czy jest ciągłość, czy jest chaos? Czy jest konsekwencja, czy jakiś rollercoaster? Czy komunikacja coś buduje, czy może niszczy tak naprawdę, rozstraja? I jeśli patrzeć w ten sposób, to nagle wyniki się odwracają, ponieważ z Mariuszem mamy wysoką intensywność relacji, niską stabilność relacji, dużą zmienność, czyli właśnie rollercoaster, o którym wspomniałam. Z Albertem natomiast mamy umiarkowaną intensywność, czyli jest tu raczej równowaga – nie ma jakichś wahnięć w dół i w górę, tylko taka konsekwencja. W rezultacie jest wysoka stabilność, przewidywalność i responsywność. I kluczowa różnica, czyli esencja tego wszystkiego. Ocenianie partnera jako człowieka polega na zadawaniu pytania: „czy on jest wystarczająco dobry, żeby mnie chciał/żebym ja go chciała?”. Albo: „czy on jest wystarczający i czy ja jestem wystarczająca?”. Natomiast ocenianie relacji polega na pytaniu: „czy to, co razem tworzymy, jest dla mnie dobre?”. I jeśli jesteście w jakiejś relacji z Mariuszem, a może w relacji z Albertem i chcecie tego Alberta być może pochopnie spławić, to zadajcie sobie pytanie nie o to, kim on jest, czy jest wystarczający i czy ja jestem wystarczająca, tylko zadajcie sobie pytanie, jaka jest jakość relacji, którą tworzymy i czy to, co możemy razem stworzyć albo właściwie to, co już razem tworzymy, jest dla mnie dobre, czy to mi daje spokój i siłę.

I teraz można by sobie zadać pytanie, dlaczego Róża tak bardzo wpada w ten pierwszy tryb, czyli ocenianie człowieka. Otóż to jest dla niej taki intuicyjny tryb. Ona jest tego nauczona. Jest do tego przyzwyczajona. Taka jest też narracja kulturowa, czyli: znajdź właściwego faceta, znajdź tego księcia z bajki, który przyjedzie na białym koniu i on oczywiście Ciebie wybierze, jak się postarasz i stuningujesz – jak Kopciuszek. I będziecie oczywiście żyli długo i szczęśliwie, bez żadnego wysiłku, nic nie robiąc w kierunku tego, żeby żyć długo i szczęśliwie. I to jest też sprzężone z lękowym stylem przywiązania albo może po prostu jakimś tam stylem przywiązania podszytym lękiem, bo ja o tym mówiłam, że jednak są style przywiązania podszyte lękiem – są różne, ale przeplatają się nawzajem. I właśnie przy tych stylach podszytych lękiem uwaga jest skierowana na monitorowanie drugiej osoby i szukanie sygnałów odrzucenia lub aprobaty. Czyli on staje w centrum układu. On jest najważniejszy, a ja obserwuję bacznie jego reakcję. I właściwie to nie dążę do tego, żeby w tej relacji było dobrze, tylko dążę do jego aprobaty i do tego, żeby on mnie chciał, zapominając przy okazji o sobie, o swoich potrzebach i unieważniając te swoje potrzeby.

A co się stanie, kiedy Róża przejdzie w tryb relacyjny, czyli w tryb, w którym będzie się koncentrowała bardziej na jakości relacji, którą tworzy z Albertem lub Mariuszem? Otóż jej tolerancja na chaos spadnie, bo to, co wcześniej było emocjonujące, zaczyna być męczące. Ona to widzi, że to jest męczące, destabilizujące, nieopłacalne psychicznie po prostu. Już ma tego dosyć. I widzi, że to nie przynosi żadnych rezultatów. Rośnie znaczenie takich mikrodoświadczeń, czyli nie to, kim on jest, tylko to, czy odzwania, czy jest spójny, czy słucha, czy kontakt z nim mnie reguluje, czy może rozregulowuje. I z tych różnych pojedynczych zdarzeń, które każde z osobna Róża widzi, zaczyna też tworzyć konstelację i to jej daje obraz tego, jaką rolę Mariusz czy tam Albert odgrywa w jej życiu. Mikrodoświadczenia, mikrowydarzenia wykorzystuje do tego, żeby zbudować ogólny obraz. Wtedy też znika magia potencjału, bo Mariusz przestaje być kimś, kto mógłby być wspaniały „gdyby”, ponieważ Róża teraz zadaje sobie pytanie nie o to, kim on mógłby być, tylko o to, co między nami jest teraz, dziś. Nie liczy się przeszłość. Nie liczy się jakaś potencjalna przyszłość. Najważniejsze jest tylko „tu i teraz”. Jeżeli „tu i teraz” nie działa, to raczej nie ma co budować wielkiej nadziei na przyszłość, bo to jest bardzo pochopne.

A na czym konkretnie polega dokopanie się do tej betonowej podłogi? Na czym polega zderzenie z nią łopaty? Łopaty, którą Róża kopie. Otóż Mariusz na przykład zaczyna mówić sprzeczne rzeczy. Albo ktoś z otoczenia Róży widzi różnicę między jego słowami, a jego zachowaniem. Lub sama Róża może to dostrzec. Po prostu jest niespójny w tym, co mówi i w tym, co robi. Pojawia się sytuacja kryzysowa, której nie da się przykryć narracją. Pojawia się sytuacja kryzysowa, w której np. wychodzi właśnie brak szacunku, wychodzi agresja, wychodzi prawdziwe oblicze Mariusza. Albo może Mariusz po prostu znika. Wcześniej udawał człowieka bardzo świadomego i dbającego o rozwój swojej inteligencji emocjonalnej, aby radzić sobie w konfliktowych sytuacjach, bo on przeszedł przecież – tak on sam utrzymuje – jakieś terapie, długą terapię, on jest już tak doświadczony w ogóle, co pogłębia Twoje zaufanie do niego, a potem się okazuje, że zdarza się konflikt i on po prostu nie ogarnia. Zachowuje się jak dziecko i albo widać w nim jakieś emocje, nad którymi nie panuje, nie wypowiada się zbyt logicznie, albo po prostu znika. Może być też tak, że Mariusz bardzo pilnuje, jak jest postrzegany i Róża to zauważa, że bardziej mu zależy na wrażeniu, jakie wywołuje, niż na relacji z Różą. Jego opowieści o sobie są starannie skonstruowane, że tam nie ma miejsca na jakieś wątpliwości, na potknięcia, na słabości. Mariusz publicznie pokazuje siebie jeszcze mniej, niż w tej relacji z Różą, bo ona przynajmniej już ma świadomość, że dokopała się do betonu. Natomiast zewnętrznie Mariusz może wyglądać na kogoś naprawdę otwartego na bliskość i empatycznego. Jeśli od razu widać taką nieświadomość emocjonalną, to nie będziecie wnikać w relacje, prawda? Na tyle jesteście już świadome, że się nie nabierzecie, że to jest Albert. Natomiast współczesny Mariusz w XXI wieku potrafi dobrze odegrać rolę kogoś empatycznego i takiego świadomego emocjonalnie.

Co taki Mariusz przykładowo będzie robił? On może np. nauczyć się takich zachowań, jak pytanie o uczucia. – Co wtedy poczułaś? – on Ciebie zapyta. Umie też parafrazować: – Rozumiem, że było Ci wtedy trudno. Używa języka emocji. Mówi spokojnym tonem głosu. Nawiązuje i podtrzymuje kontakt wzrokowy. I oczywiście on może mieć to wytrenowane, ale Ty będziesz to odbierała jako prawdziwą empatię, jako zainteresowanie tym, co czujesz, jako głęboką więź, która rodzi się między Wami. Poza tym, pamiętajmy też, że on naprawdę może być trochę empatyczny. Do momentu, kiedy mu nie przysłoni racjonalnego obrazu sytuacji jego własny lęk. Czyli on może towarzyszyć Twoim emocjom, może je czuć, może je rozumieć, ale kiedy dokopiesz się do tej ściany, to już się kończy jego rozumienie. On wtedy prawdopodobnie będzie w swojej głowie posądzał Ciebie o złe intencje i to już raczej nie będzie wynikało z empatii, tylko z jego zniekształceń poznawczych, z jego domysłów, z czytania też w Twoich myślach. My zwykle oceniamy empatię po słowach, po mikrogestach, po uważności w rozmowie. Jeśli Mariusz to wszystko potrafi, to będziesz wierzyła, że jest empatyczny. Jeśli ktoś zna te kody społeczne, może przez dłuższy czas sprawiać wrażenie osoby bardzo świadomej emocjonalnie.

A co zwykle zdradza różnicę między prawdziwą empatią, a taką odegraną czy powierzchowną? Otóż na dłuższą metę różnica pojawia się w momentach wymagających konsekwencji. Czyli widzisz, czy jego empatia jest stała, czy pojawia się tylko w wybranych sytuacjach. Pojawia się w momentach wymagających ponoszenia kosztu. Czy Mariusz potrafi zmienić swoje zachowanie, gdy Ciebie rani, czy tylko gadać w empatyczny sposób? Ale nie ma to wpływu na to, jak się zachowuje. Czy potrafi ponieść odpowiedzialność za błędy? Czy pojawia się realna refleksja? Czy pojawia się skrucha i zmiana, czy pojawiają się tylko eleganckie słowa z jego strony. I to właśnie dzieje się w ciągu tych dwóch-trzech miesięcy, kiedy Ty kopiesz. Prawdopodobnie dokopiesz się do jakiejś sytuacji, która wywoła jakikolwiek konflikt – może konflikcik tak naprawdę – i wtedy często się okazuje, że empatia była raczej strategią komunikacyjną i jego sposobem zarządzania wizerunkiem – jakby narzędziem do promowania swego wizerunku, niż cechą relacyjną. Ta jego empatia była odegraną rolą. Była powierzchowna. On zagrał empatię, a nie był realnie empatyczny. I empatia jako rola najczęściej utrzymuje się dobrze wtedy, gdy relacja jest powierzchowna, czyli póki kopiesz tylko w tym miękkim piasku, to jest okej. Utrzymuje się, kiedy kontakt jest sporadyczny – co jest oczywiście domeną Mariusza. Sporadyczny kontakt pojawia się i znika. Nie jest z Tobą na stałe, tylko pojawia się i znika. Pojawia się np. w weekendy. Pojawia się, gdy ma czas. Pojawia się, gdy nie ma pracy. Pojawia się, gdy coś tam. No i oczywiście empatia jako rola się utrzymuje, póki nie pojawi się konflikt. Natomiast w sytuacjach frustracji, krytyki, utraty kontroli nad wizerunkiem, maska bywa trudniejsza do utrzymania i już wcale nie jest tak łatwo utrzymać ten swój wizerunek empatycznej osoby.

Pewnego dnia Róża otrzymała SMS-a od Alberta:
„Cześć, słyszałem, że jesteś w górach. Chyba masz fajną pogodę. Jak się bawisz? Zazdroszczę”. Jej unikający styl przywiązania podsunął jej automatyczną myśl – O kurczę, znowu on. Poczuła lekki niepokój, ale właściwie to ucieszyła się, że dostała tego SMS-a. Okazało się, że ma w sobie taki wewnętrzny konflikt właśnie między Różą spod toi toia a Różą górską. Postanowiła, że obie Róże powinny ze sobą teraz porozmawiać. Rozmowę zaczęła Róża spod toi toia, komentując SMS od Alberta.
– On jest za miły, to podejrzane. Coś tu musi być nie tak.
Na to Róża górska mówi:
– Myślisz, że w czymś mi to zagraża? Jaki ma to wpływ na moje życie?
– Negatywny.
– W czym mi to zagraża? Czy jego zachowanie jakoś odbiega od zachowań osób, które znam, lubię i którym ufam? Nie wydaje mi się. Tak właśnie zachowują się ludzie, którym ufam. Więc dlaczego akurat jemu miałabym nie ufać?
– Z powodu tego, że jest miły.
– Poza tym to, że ktoś nie wprowadza chaosu, to chyba dobrze, a nie źle, prawda? Czy w czymś mi to zagraża, że on nie wprowadza chaosu? Czy to mi w czymś zagraża, że on nie jest niemiły?
– No racja. – mówi Róża spod toi toia. – Ale z tym Albertem jest tak spokojnie. Może nawet trochę za nudno. Takie mdłe to jest przecież. Z Mariuszem to przynajmniej coś się działo. Tam zawsze coś się działo.
Na to Róża górska:
– Ale czy w czymś mi to zagraża, że jest spokojnie? Czy spokój mi jakoś zagraża?
– A Mariusz mi zagrażał?
– No, zagrażał przecież. Tyle razy mnie zranił.
Róża spod toi toia odpowiada jej na to:
– No, ale Mariusz jest taki wyrazisty. On wie, czego chce.
Róża górska po zastanowieniu mówi:
– Ale czy naprawdę to było takie ciekawe? Przecież ten Mariusz właściwie jest przewidywalny. Ja dokładnie jestem w stanie przewidzieć, po jakim czasie mniej więcej się odezwie, kiedy się odezwie, czy się odezwie i co napisze. Jestem w stanie przewidzieć jego reakcję. I właściwie to najbardziej jestem w stanie przewidzieć, że on mnie zawiedzie. I Ciebie też. Czy jeśli ktoś jest przewidywalny w tym, że nas zawiedzie, to oznacza, że jest ciekawy? Można by to też odnieść, zauważ, do Alberta. Albert jest raczej przewidywalny w tym, że nie zawiedzie. Czy to jest ciekawe? Czy to jest nudne? Co jest ciekawe, a co jest nudne? I właściwie główne pytanie: skoro ja się boję bliskości, to czy w czymś mi to zagraża? Czy w czymś mi to zagraża, że Albert jest przewidywalny w tym, że mnie nie zawiedzie? I tak samo o Mariuszu. Czy w czymś mi zagraża, że on jest przewidywalny w tym, że mnie zawiedzie?
Róża spod toi toia przyznaje rację Róży górskiej:
– No tak, rzeczywiście tutaj akurat bardziej zagrażający jest Mariusz swoim pseudobyciem ciekawym, niż Albert swoim pseudobyciem nudnym.
– Ale przecież – kontynuuje Róża spod toi toia – on chyba nie jest wystarczająco interesujący. A może stać mnie – stać nas – na kogoś bardziej fascynującego.
Róża górska na to:
– Ale czy w czymś mi to zagraża, że on nie jest najbardziej fascynującym facetem na świecie? I w ogóle, kto to jest fascynujący facet? Na czym polega bycie fascynującym? Czy na tym, że generuje problemy i się zamyka w kiblu? Czy może na tym, że ma odwagę okazywać swoje słabości, zawalczyć o kogoś, być w relacji, mimo że nie ma nad nią kontroli. On pojawia się w moim życiu, mimo że mnie nie kontroluje. Mariusz natomiast miał ogromny wpływ na to, co robię, co myślę, nawet kiedy go nie było w pobliżu. Byłam zawsze pod kontrolą Mariusza. Byłyśmy pod kontrolą Mariusza. Natomiast Albert nie ma nad nami kontroli. Co jest zagrażające? Kiedy ktoś mnie kontroluje, co mnie zresztą w rezultacie krzywdzi, czy kiedy ktoś mnie nie kontroluje, a mimo to jest blisko? I co jest fascynujące? Fascynujące jest, kiedy ktoś mnie nie kontroluje i ja nie kontroluję też jego? Czy fascynujące może jest, kiedy ktoś mnie kontroluje i nigdy nie jestem w stanie przewidzieć, w którą to przepaść mnie wepchnie, choć wiadomo, że w jakąś przepaść wepchnie.
– No, dobra. – mówi Róża spod toi toia. – No a jeśli się zaangażujemy za bardzo? Przecież ten Albert może nas zranić. Lepiej się nie przywiązywać.
Róża górska chwilę się zastanawia i odpowiada:
– Zobacz, można by się zastanowić, czy lepiej zaryzykować i ewentualnie źle się poczuć potem, po odrzuceniu, czy lepiej zamknąć się na bliskość, permanentnie źle się czuć i być samotną wśród ludzi. Poza tym, żadne odrzucenie nie będzie tak straszne, jeśli ja sama – i Ty zresztą też – uporządkujemy swoją samoocenę, czyli właściwie jeśli rozprawimy się z Tobą, Różo spod toi toia.
– No już bez przesady! – Róża spod toi toia na to. – Ja jestem pokłosiem naszej historii. Jestem śladem naszego dzieciństwa. Tego się nie można tak po prostu pozbyć. Można natomiast na tym zbudować wnioski. Budujmy lepiej wnioski.
– Masz rację. – Róża Górska jej odpowiada. – Zapominanie o przeszłości, zamiast ją przepracować, wcale nie jest dobrym sposobem na rozwój.
– No, słuchaj. – Róża spod toi toia wraca do tematu Alberta. – A jeśli będziemy naprawdę blisko, to stracimy siebie. Nie będziemy wiedziały, kim jesteśmy. Zlejemy się z tym Albertem. Nie będzie wiadomo, gdzie są nasze granice, czego chcemy, czego nie chcemy.
– No coś Ty?! – Róża górska na to. – Przecież dojrzała relacja nie polega na znikaniu, na rezygnowaniu z granic i na zlewaniu się z kimś. Ona polega na tym, że dwie całości tworzą taki zespół, że współdziałają ze sobą dwie odrębne całości. Tam ma być miejsce na „moje”, „Twoje” i „nasze”. Zawsze będę miała, i Ty zresztą też, swoją przestrzeń. A jeśli nie ma dla nas przestrzeni w bliskiej relacji z kimś, to jest to czerwona flaga, wskazująca, że warto się temu przyjrzeć i zlokalizować przyczynę problemu.
– No, dobra. Ale może lepiej się wycofać, zanim zrobi się poważnie, zanim on czegoś zacznie oczekiwać. Nie sprostamy tym oczekiwaniom. Może chcieć za dużo. Zaleje nas swoimi oczekiwaniami ten Albert.
Róża górska na to:
– No jak przegnie z oczekiwaniami, to przecież zawsze możemy powiedzieć, że się nie zgadzamy. Warto ufać sobie i pozostać wierną sobie. A jeśli ktoś do mnie pasuje, to nie będzie wymagał, żebym samą siebie źle traktowała. Poza tym, zamiast zwiewać, może po prostu warto zostać i zobaczyć, co się wydarzy. Zadając sobie stale pytanie: czy to mi w czymś zagraża? Czy to, co on zrobił, w czymś mi zagraża? Czy postawienie przeze mnie granicy w tym momencie w czymś mi zagraża? Czy niezgoda na coś w czymś mi zagraża? Czy zgoda na coś w czymś mi zagraża? Wypróbowałabym funkcjonowanie na zupełnie innym poziomie w relacji, żeby zobaczyć, co będzie. W najgorszym wypadku w naszym życiu, Różo spod toi toia, zupełnie nic się nie zmieni i będziemy w takim nastroju, w jakim byłyśmy, siedząc pod toi toiem.
– No, ale na litość boską! – Róża spod toi toia na to. – Przecież on ma krzywy ząb. No jak w ogóle być z kimś takim, kto ma krzywy ząb?
– Może i ma krzywy ząb, ale przecież regularnie chodzi do dentysty na przeglądy stomatologiczne, czyli ogólnie to dba o zęby. A słyszałaś kiedyś, żeby Mariusz szedł do dentysty? Być może Mariusz ma proste te zęby. Ale z tyłu na szóstkach, siódemkach, ósemkach nie wiadomo, czy nie ma jakiejś próchnicy. Czy w ogóle ma te zęby? Nie wiemy. Mariusz dba tylko o te zęby, które są widoczne. Mariusz po prostu jest mistrzem w zarządzaniu wizerunkiem. Na lewo i prawo, wśród obcych ludzi, fantastycznie potrafi zarządzić wizerunkiem. Ale jeśli chodzi o bliskie relacje, to już wcale nie jest tak różowo. Wtedy się zamyka w kiblu. Poza tym, wiesz co? Tak sobie myślę, że jeżeli ktoś przeogromny wysiłek wkłada w zarządzanie wizerunkiem, to prawdopodobnie nie ma już energii na to, żeby dbać o autentyczność w relacjach. Nie ma już energii na to, żeby być życzliwym, dobrym w relacjach i żeby koncentrować się też na tym, czego od niego potrzebują najbliższe osoby. Dlatego ludzie, którym jest dobrze w rodzinach, w związkach, które tworzą, bardzo często nie wywlekają swojego prywatnego życia na zewnątrz jako elementu zarządzania wizerunkiem.

Po tej rozmowie obie Róże usiadły sobie z kanapkami i herbatą na górskim kamieniu z widokiem, zastanawiając się, czy warto temu strasznemu Albertowi z krzywym zębem napisać: „wybierzmy się kiedyś razem w góry”, czy lepiej go profilaktycznie spławić, bo grozi to bliskością, a nie grozi przesiadywaniem pod toi toiem. A Wy jak myślicie? Warto mu te góry zaproponować, mimo krzywego zęba, czy lepiej dać sobie spokój? Róża pewnie powinna zadać sobie pytanie: „czy w czymś mi to zagraża?”.

Dziękuję za przeczytanie tego odcinka. Pamiętajcie, by zasubskrybować sobie podcast „Pokój w głowie” na YouTube lub w aplikacji podcastowej, aby nie przegapić kolejnych odcinków. Jeśli natomiast macie ochotę sięgnąć po więcej moich treści, to poklikajcie sobie w linki w opisie tego odcinka albo wejdźcie na stronę pokojwglowie.pl.

Teraz popatrzmy na kilka takich krótkich historii. Pierwszy scenariusz. Marta zawsze zgadza się na wybór restauracji przez partnera, choć woli inne miejsce. Na początku wydaje się to spokojne i wygodne. Jednak po kilku miesiącach Marta wewnątrz czuje, że jej potrzeby są ignorowane. Narasta w niej frustracja. A partner może myśleć, że jest super, bo przecież oboje mają ten sam gust. Efekt i przyczyna jednocześnie – brak komunikacji i autentyczności. Czyli brak komunikacji i autentyczności prowadzi do jeszcze większego braku komunikacji i jeszcze większego braku autentyczności.

Druga historia. Tomek zawsze zgadza się na większe, może nawet nielimitowane, wydatki na hobby partnerki. Z jego punktu widzenia to jest studnia bez dna. On wolałby oszczędzać, bo mają przed sobą chociażby zakup jakiejś nieruchomości. Brak kłótni i brak w ogóle jakiegokolwiek sprzeciwu z jego strony daje pozór harmonii. Tomek czuje się natomiast nieważny. Czuje się ignorowany. Partnerka nie uczy się kompromisu. Tomek też nie uczy się kompromisu. Z czasem może pojawić się poczucie nierówności i żal, który w końcu wybuchnie w niekontrolowany sposób.

Kolejna historia o Kasi, ale to nie ja jestem tą Kasią. Kasia bierze na siebie większość prac domowych. Ogarnia po prostu odpowiedzialność za gospodarstwo domowe, bo nie chce sprzeczać się z partnerem, który sam z siebie tej odpowiedzialności nie podejmuje. Związek wygląda spokojnie, bo nie ma kłótni o obowiązki. Kasia jest styrana czyszczeniem kibli, zmywaniem garów i targaniem zakupów. Kasia czuje się przeciążona i niedoceniona. Natomiast jej partner przyzwyczaja się do tej dynamiki i nie zauważa nierównowagi. Jest mu wygodnie i komfortowo. Spokój jest jedynie pozorny, bo Kasia czuje się jak niewolniczka i cierpi. Ale pewnie też myśli, że kobiety tak muszą i że nie powinna cierpieć, bo to źle o niej świadczy jako o kobiecie. Powinna czuć się radosna, gdy może kolejny raz – znowu jako jedyna osoba w domu -przystąpić do czyszczenia kibla albo po raz 315. w roku zorganizować obiad dla całej rodziny.

Wyrażanie emocji – kolejna historia. Michał nigdy nie mówi, że coś go boli lub denerwuje, bo chce uniknąć konfliktu. On po prostu się nie skarży i nie chce być mięczakiem, bo tylko mięczaki się skarżą, że coś ich boli. „Prawdziwy mężczyzna” zaciska zęby i ignoruje ból duszy czy ból dupy. Co się dzieje w rezultacie? Partnerka myśli: „uuu, to jest silny facet, a w ogóle to wszystko jest w porządku, bo Michał jest taki spokojny, taki stonowany, taki opanowany, chłodny, zawsze racjonalny”. Michał natomiast tłumi emocje, co prowadzi do narastającego stresu i wybuchów w najmniej oczekiwanych momentach. Michał ma też problemy żołądkowe, wynikające ze stresu – permanentnego stresu zresztą. Michał nie skarży się na ból. W rezultacie przewlekle choruje i na to też stara się nie skarżyć. Przez to jeszcze bardziej przewlekle choruje. Michał stara się być tak strasznie silny, że w rezultacie nie może uczestniczyć w różnych istotnych wydarzeniach życia rodzinnego. Tak bardzo stara się być silny, że aż staje się słaby. Nawiasem mówiąc, jest to uniwersalna zasada, która dotyczy nas wszystkich – gdy za bardzo staramy się być silni ponad nasze siły, stajemy się słabi i podcina nam to skrzydła.

Ale podsumowując te wszystkie historie, jedna z osób w każdej z par była uległa, milcząca, dbająca o spokój, ale taki spokój w cudzysłowie, bo tak naprawdę to pozorny spokój. Pozamiatane pod dywan ważne tematy, ważne sprawy i ważne emocje. Widzimy zatem, że to nie jest droga do spokoju. Milczenie i tłumienie nie jest drogą do spokoju. Co zatem jest drogą do spokoju? Można by sobie zadać takie pytanie. Co ciekawe, ja bym powiedziała, że spokój to nie brak konfliktów. Nie postawiłabym tutaj znaku równości, dlatego że przy takiej intensywnej relacji dwóch osób, gdzie te osoby bardzo często mają okazję do konfliktu potrzeb, konfliktu interesów, nie da się uniknąć sporów, czyli właśnie tych konfliktów. Tylko że my nie mamy tego zamiatać pod dywan. Nie mamy tego tłumić, tylko mamy być świadomi. To jest pierwszy „level”. Świadomi tego, co się w nas dzieje. Świadomi tego, co czujemy. Świadomi tego, czego potrzebujemy. W rezultacie też świadomi tego, czego oczekujemy od relacji i od drugiej osoby. I jak już jesteśmy tacy bardzo świadomi, to mamy też po prostu komunikować różne rzeczy i słuchać tego, co mówi druga strona. Czyli rozmawiać.

I spokój wynika z rozmów i wynalezionych rozwiązań. Czasem to wynajdywanie rozwiązań może trwać długo. Może to wiązać się z testowaniem różnych opcji. Natomiast samopoczucie, że jesteśmy w procesie, szukamy, staramy się oboje, daje dużą dawkę spokoju w konflikcie. Daje poczucie bezpieczeństwa w konflikcie. Daje poczucie, że jesteśmy w tym razem. Bo myślę, że w konfliktach najgorsze jest to, kiedy którakolwiek z osób ma poczucie, że „ogarnij sobie to sama” czy „ogarnij sobie to sam”.
– Co mnie to obchodzi? To Twoja sprawa. Masz z tym problem, to Ty to ogarnij. Na przykład przeszkadza Ci, że wszystko konsultuję z moimi kumplami, zanim pogadam z Tobą? Ogarnij swoje emocje. Jesteś zazdrosna, bo nie masz takich znajomych jak ja. Jesteś rozhisteryzowaną wariatką. Ogarnij swoją zazdrość. Co mnie to obchodzi?
I Ty wtedy, słysząc to, zaczynasz milczeć. Czy następuje spokój? Może tak Ci się wydawać, ale to co wtedy następuje, moim zdaniem, w ogóle nie przypomina spokoju.

A jak to jest dla porównania w relacji z Albertem, czyli kimś dojrzałym, kto wspiera, bierze na siebie współodpowiedzialność za naszą relację, dba o tę relację, dba też o samego siebie, żeby nas nie obciążać swoimi „nierozwiązywalnymi” problemami. I też po to, żeby wnosić do naszej wspólnej relacji to, co najlepsze.

A, słuchajcie, tutaj jeszcze wtrącę takie małe ogłoszenie. Od jakiegoś czasu podcast „Pokój w głowie” publikuję na YouTube. On nie był publikowany na YouTube od początku istnienia, tylko dopiero po jakichś 130 odcinkach te wszystkie odcinki znalazły się tam hurtem, więc jeszcze dosyć mało osób go tam słucha. Natomiast jeżeli jesteś akurat osobą, która słucha tego odcinka na YouTube, to moje dzieci powiedziały mi, że tak należy mówić – zostaw subika i lajka. Zasubskrybuj sobie kanał „Pokój w głowie”, dzięki czemu moje treści będą mogły dotrzeć do większej liczby osób. Zostaw lajka temu filmowi, jeżeli uważasz, że jest to pomocna treść. I wtedy ten odcinek podcastu będzie mógł dotrzeć do większej liczby osób i je wesprzeć. Poza tym, żeby zostać nagradzanym i szanowanym „na dzielni” youtuberem, trzeba mieć 100 tysięcy subskrybentów, a mi brakuje do tej liczby już tylko 99 263 subskrybentów. Więc może zechcesz zostać jednym z nich.

No dobra, wracając do relacji z Albertem. Relacja z Mariuszem kształtuje nas tak jak wojna. Natomiast relacja z Albertem kształtuje nas tak jak sztuki walki. Ona nas przygotowuje na atak. Uczy nas upadania. Uczy nas przyjmowania ciosów. Uczy nas odpierania ciosów. Niekoniecznie uczy nas atakowania, ale uczy nas radzenia sobie z agresorami, z problemami, z kłopotami – po prostu z ciosami od życia. W relacji z Albertem masz czas na regenerację i na przygotowanie się na kolejne trudności. Masz czas na dojście do siebie po jakichś upadkach, porażkach i wyciągnięcie też, tak naprawdę, wniosków z błędów po to, żeby pewne sytuacje w Twoim życiu więcej się nie powtarzały, żebyś mogła na nie też się przygotować, żebyś mogła zadbać bardziej o profilaktykę, przez co też dać sobie spokój. Natomiast jeśli – tak jak w relacji z Mariuszem – jesteś ciągle w trybie gotowości, to Ty nie masz właściwie zasobów na profilaktykę, bo zużywasz wszystkie zasoby tu i teraz – na obecną sytuację, na tę niepewność, która Ciebie zjada, przytłacza i przygniata. Niepewność jest cholernie męcząca. Uważam, że czasami lepsza jest najgorsza prawda, niż trwanie w niepewności.

Mariusz kształtuje Twój instynkt przetrwania. Działasz tam na autopilocie. Działasz w trybie przetrwania. Jesteś tą zwiniętą kulką w pozycji embrionalnej – obolałą, z poobijanymi żebrami, zapłakaną, zasmarkaną i bez energii na jakiekolwiek nowe wyzwania, która tak naprawdę najbardziej chce być przytulona i uratowana. Pewnie uratowana przez tegoż Mariusza, który ją tak kopie. Tutaj mówię o kopniakach mentalnych, a nie o przemocy fizycznej, bo przemoc fizyczna nie pozostawia nam już żadnych wątpliwości co do tego, czy ta relacja ma sens, czy nie ma sensu. Natomiast bardzo często w relacjach, gdzie ktoś wpływa na nas źle psychicznie, obniża naszą samoocenę, podcina nam skrzydła, grozi, karze odrzuceniem, karze milczeniem, to my potrafimy to usprawiedliwić – jakoś wybielić tę osobę, przygładzić to wszystko, przyklepać i udać, że wszystko jest okej. Dlatego warto o tym gadać, ponieważ my czasami mamy bardzo zaburzony punkt odniesienia. Jeżeli punktem odniesienia jest pełna poczucia niepewności i poczucia odrzucenia relacja z rodzicami w dzieciństwie, to prawdopodobnie z łatwością przeniesiemy to na dorosłe relacje.

Natomiast relacja z Albertem kształtuje nas w zupełnie inny sposób. Kształtuje, dając po prostu wybór i wspierając w radzeniu sobie z obawami, czy sobie poradzę, gdybym jednak podjęła wyzwanie. Wspiera nas w podejmowaniu wyzwań, ale nie zmusza do podejmowania wyzwań. Tylko wspiera w tym, żebyśmy sami podejmowali decyzję co do tego, czy bierzemy na siebie to wyzwanie, czy nie. I relacja z Albertem może być też trudna, ponieważ ona wymaga od nas dążenia do wolności, do chęci bycia wolną, do chęci wybierania i do chęci podejmowania właśnie wyzwań, o których przed chwilą wspomniałam. A, jak wiemy, kobiety nie były wychowywane do tego, żeby być wolnymi ludźmi, tylko raczej były bardzo często wychowywane na osoby uległe, podległe mężczyźnie, wręcz będące własnością mężczyzny. My bardzo często nie wiemy, co z wolnością zrobić, dlatego też wybieramy relacje „mariuszowe” – takie, które wiążą się z czyjąś dominacją nad nami. Właśnie dlatego, że nie wiemy, co z wolnością zrobić. Pewnie wewnętrznie bardzo chcemy tej wolności i dałaby nam ona poczucie bezpieczeństwa, ale wierzymy, że sobie z nią nie poradzimy. Dlatego próbujemy jej uniknąć. Dlatego też tkwimy w relacji z Mariuszem i pozwalamy mu się kształtować przez kopniaki i wbijać w jakąś formę, a konkretniej to kształtować w formę tego zwiniętego w kulkę, obolałego przez kopniaki ludka.

Albert może dać Ci wiatr w żagle, ale to Ty sama musisz sterować, sama musisz wybierać i używać swojej energii. Natomiast masz o wiele większe szanse na tę energię, ponieważ nie musisz jej zużywać na rozwiązywanie problemów, wygenerowanych w tym związku sztucznie lub przez niego – przez człowieka, który sobie nie radzi ze sobą i z życiem. Czyli w relacji z Mariuszem funkcjonujesz w trybie przetrwania, jakbyś była na wojnie. Natomiast w relacji z Albertem masz bezpieczną bazę. Wy razem, jako partnerzy, tworzycie taką bezpieczną bazę wypadową, która jest azylem – i dla Ciebie, i dla niego tak naprawdę. I wiesz, tak jak on Tobie daje wiatr w żagle – bo dobra relacja wydobywa z nas to, co najlepsze, tak też się dzieje w drugą stronę. Po równo dla każdego. On też może mieć wiatr w żagle, jeśli tylko chciałby podejmować jakieś wyzwania.

I tak wracając, słuchajcie, do tych zwierząt, to zwierzęta, które wybiórczo dostawały nagrodę po naciśnięciu dźwigni, miały takie skoki aktywności. Miały wybuchy energii. Intensywnie eksplorowały pudełko, w którym się znajdowały. Kręciły się wokół dźwigni. Czasem zachowywały się, jakby oczekiwały nagrody, stojąc w miejscu wpatrzone w dźwignię. Czym to się różni od miłości do Mariusza? Jesteś zamrożona. Rezygnujesz z innych aktywności. Z innych ludzi też rezygnujesz. Rozmyślasz o nim. Patrzysz się w telefon – to jest ta dźwignia, w którą się wpatrujesz. Jesteś pobudzona, a jednocześnie nie masz ochoty na nic innego, bo tylko czekasz na jego wiadomość. Czekasz na jakąś propozycję spotkania. Czekasz na ziarenka czy ochłapy z jego strony. Nagrodą w tym przypadku jest ochłap, a dźwignią telefon.

I zauważcie teraz, że jeżeli szukamy tak naprawdę wcale nie miłości, tylko szukamy obsesji, która wyrzuci nas w kosmos, sprawi, że nie będziemy mieć kontroli nad swoim życiem, więc właściwie to nie będziemy musieli brać odpowiedzialności za relacje, bo wszystkie rzeczy dzieją się same – tak jak przy uzależnieniu. Nasz mózg nas kieruje i za nas wybiera, a my wtedy nie możemy się powstrzymać. Ciężko jest się powstrzymać, wyhamować. Jeżeli takiej dynamiki oczekujemy w bliskich relacjach, gdzie nie będziemy tak bardzo świadomie podejmować decyzji, tylko po prostu nasz mózg gdzieś tam nas wciągnie w jakąś obsesję na czyimś punkcie, to nie będziemy szukać bezpiecznych osób – nie będziemy szukać Albertów, tylko będziemy szukać Mariuszów. Bo Mariusz nam zapewni obsesję. Albert natomiast, dając stały dostęp do siebie, postawi przed nami zupełnie nowe wyzwania. Jeszcze w dodatku ta relacja będzie wymagała odpowiedzialnej decyzji – takiej spokojnej, wyważonej – czy ja chcę w tym uczestniczyć? Jeżeli nie masz zamiaru podejmować żadnych decyzji, bo np. boisz się bliskości i zaangażowania, to obsesja będzie Ci się oczywiście wydawała dla Ciebie bardziej odpowiednia.

A co się stanie, jeżeli przestaniemy dążyć do obsesji i postanowimy przestawić się na spokojne relacje bez naciskania żadnych dźwigni i szukania ulgi? Oczywiście, że nasz umysł będzie potrzebował czasu, żeby się przestawić. Będzie potrzebował czasu, żeby zaaklimatyzować się w tych nowych warunkach i nie szukać kopniaków dopaminowych. Też im dłużej w takiej obsesyjnej relacji braliśmy udział, tym więcej czasu będziemy prawdopodobnie potrzebowali na dojście do stanu równowagi. Może to trwać nawet kilka miesięcy. Pierwsze tygodnie będą polegały na wygaszaniu obsesyjnych reakcji, czyli układ dopaminowy przystosowuje się do przewidywalności. Zachowania kompulsywne, czyli to naciskanie dźwigni czy gapienie się w telefon, powoli znikają. I Róża przestaje w relacji naciskać dźwignię emocjonalnie – zaczyna więc obserwować i doświadczać spokoju po tygodniach – jeżeli oczywiście przestanie naciskać dźwignię.

Natomiast po kilku miesiącach ciało i mózg uczą się przyjmować spokój jako naturalny stan. Energia, która wcześniej była w pętli „napięcie – ulga”, czyli ta energia, która była wkładana non stop w naciskanie dźwigni, teraz idzie w autentyczne bycie w relacjach z innymi ludźmi, doświadczanie, uważność też na to, co tu i teraz, i na obecne relacje. Energia idzie też w nasz rozwój, w zdrowe przywiązanie i pojawia się także poczucie bezpieczeństwa, którego wcześniej nie było, bo gdy jesteśmy w obsesji, to nie możemy czuć się bezpiecznie, bo jest w tym tak strasznie dużo niepewności, że to się wyklucza z poczuciem bezpieczeństwa. I im dłużej ktoś był w trybie „mariuszowym”, czyli nieregularnej nagrody, tym wolniej układ nerwowy się reguluje. W praktyce może to trwać od kilku tygodni do kilku miesięcy. Natomiast w ekstremalnych przypadkach, jeżeli latami byliśmy w takiej pętli obsesji, potrzebna jest dodatkowa praca nad uważnością, akceptacją, bezpieczeństwem, czyli nauczenie się, jak żyć, nie będąc w obsesji na punkcie Mariusza. Stąd różne treningi uważności, medytacje.

Co bardzo ważne – to, że początkowo czujesz niepokój albo tęsknotę w stabilnej relacji, nie oznacza wcale, że coś jest nie tak. Po prostu to jest reakcja Twojego układu nerwowego, który jest przyzwyczajony do napięcia. Natomiast ta reakcja stopniowo wygasa, gdy ciało uczy się spokoju. W ogóle to najpierw poszukałabym spokoju, a dopiero później pakowała się w relację z Albertem, jeżeli taki się pojawi, a nie wykorzystała Alberta jako lek na Mariusza. Czyli przestajesz naciskać dźwignię w relacji „mariuszowej” i szukasz spokoju dla siebie. Wkładasz swoją energię, zamiast w naciskanie tej dźwigni, w szukanie spokoju, w rozwój Twojej uważności, w koncentrację na tu i teraz, w ludzi, którymi dotychczas się otaczałaś, a których pewnie zaniedbałaś też przez to obsesyjne naciskanie dźwigni. I kiedy już o ten spokój zadbasz, to pewnie nie będzie Ci już aż tak łatwo wracać do relacji z Mariuszem, bo dopiero po jakimś czasie będziesz czuła, jak to było strasznie wyniszczające, wyczerpujące, trudne i w ogóle destrukcyjne dla Ciebie. Kiedy dojdziemy do punktu spokoju, to nie jest tak łatwo ten spokój z powrotem komuś oddać. I to jest dopiero taki punkt, z którego można szukać dobrej relacji. Odpuścić sobie Mariusza, dojść do punktu spokoju i dopiero wtedy mamy gotowość na fajny związek. Ale myślę też, że nie ma co się fiksować jedynie na szukaniu kogoś do związku, bo ogólnie ludzie są istotami społecznymi, więc nam po prostu potrzebna jest też sieć. I warto inwestować w różnego rodzaju relacje – w takie, w których oczywiście czujemy się dobrze. A w jakich czujemy się dobrze? W takich, które nie zmuszają nas do ciągłego, obsesyjnego naciskania dźwigni.

Zauważmy teraz, że gdyby się w to zagłębić i porozkładać na części – jak lubię to robić w tym podcaście – to można by powiedzieć, że Mariusz w jakimś sensie reguluje wysokość przepaści, nad którą wisisz. On Ciebie wpycha w tę przepaść oczywiście w białych rękawiczkach. Jest w stanie powiedzieć: „przecież ja tak nie chciałem”, „nie miałam złych intencji”, „coś nie zrozumiałaś mnie dobrze chyba”, „a w ogóle to jesteś sobie sama winna, że tam wpadłaś”. Tylko z jakichś dziwnych przyczyn w relacjach z Albertem na brzegu przepaści się nie wisi. I tak jak powiedziałam, że Mariusz sam decyduje o wysokości tego klifu, na którym Ty wisisz. On znika i się wycofuje, a im dłużej to trwa, tym ten klif staje się wyższy. Jak wraca albo częściej się pojawia, to klif maleje.

Dlaczego Twój mózg robi z niego bohatera, kiedy on się pojawia i daje Ci tę ulgę? Ponieważ Twój mózg rejestruje głównie moment przejścia z „zaraz spadnę” w „jestem bezpieczna”. Masz dwa stany: zaraz spadnę/zaraz zginę oraz jestem bezpieczna. I to jest kluczowe. To jest spektakularny moment i Ty to zapamiętujesz. A Mariusz w dodatku jest głównym bohaterem tej chwili. To jest jeden z najsilniejszych możliwych kontrastów emocjonalnych. Jest ogromny kontrast – jest w Tobie mnóstwo lęku i nagle ogromna ulga. Zostałaś ocalona. A ulga to jest przy okazji dla Twego mózgu przeogromna nagroda. Dostaje on pełno dopaminy. I oczywiście uczysz się przez to, że obecność Mariusza równa się ogromnej nagrodzie – dopamina, przyjemność. Mariusz jest przypisany jako źródło tej nagrody. Mimo że obiektywnie on sam Ciebie wepchnął na skraj przepaści. Ale tego już nie widzisz, bo to nie jest aż tak spektakularne, jak moment uratowania Cię.

I mamy tutaj taki cykl: destabilizacja – napięcie – destabilizacja. Czyli wpycha Cię na skraj tej przepaści, powodując jakiś chaos i zamieszanie. Potem jest napięcie, bo wisisz tam i nie wiesz, czy zaraz spadniesz, czy jednak nie spadniesz. Następnie pojawia się on i Cię wyciąga, dając Ci ulgę. I Twoje przywiązanie rośnie. Potem znowu: destabilizacja, napięcie, ulga, wzrost przywiązania. I tak w kółko. I w rezultacie za każdym razem Twoje przywiązanie jest coraz większe, mimo kolejnych świństw, które się dzieją po drugiej stronie. I zobacz, można nawet powiedzieć, że Ty się przywiązujesz nie mimo cierpienia, tylko częściowo właśnie przez to cierpienie, bo dzięki temu cierpieniu ulga, którą czujesz, gdy już jest okej, jest jeszcze bardziej wyrazista. Czyli cierpienie jest kluczowym elementem tego całego mechanizmu. Bo nie dostrzegłabyś ulgi, gdyby nie było cierpienia. Tak jak w tej sytuacji z Albertem, prawda? Nie mogłaś dostrzec tam ulgi, że on Ciebie przesunął z miejsca na miejsce, żebyś nie wlazła w tego ślimaka, ponieważ dla Ciebie nie było tam żadnego zagrożenia. Więc Twoje cierpienie jest konieczne do tego, żeby Mariusz mógł w Twoich oczach urosnąć do rangi superbohatera, króla, władcy i nie wiem kogo tam jeszcze. Boga chyba. Boga – no, to jest dobre określenie.

Pamiętajmy też o tym, że ulga maskuje cały koszt, który poniosłaś, zanim ta ulga nastąpiła. Bo w momencie uratowania Twoje ciało czuje wdzięczność. Emocje mówią, że to jest ktoś ważny. Myślenie się zawęża. Widzisz tę sytuację. Wycinasz tę sytuację. Nie widzisz całościowo – całej historii. Widzisz jedynie skrawek. I nie zadajesz sobie pytania: dlaczego ja się właściwie tu znalazłam? I przez kogo ja się tutaj znalazłam? Kto mnie tutaj wrzucił? Zauważ, że różnica między Mariuszem a Albertem jest taka, że Mariusz wpycha Cię do przepaści, potem Cię z niej wyciąga, a Albert wyciągnąłby Cię z tej przepaści, może nawet i jeszcze szybciej, i sprawniej, i z większym oddaniem, tylko że on po prostu Cię do przepaści nie wpycha, więc nie możesz tego doświadczyć. Zatem w relacji z Albertem nie ma dramatycznych uratowań i nie ma tak ogromnej intensywności doznań, emocji. Nie ma momentów, w których wisisz nad przepaścią.

W jakim momencie zaczynamy widzieć, że coś jest nie tak? Co nam pokazuje – po czym poznajemy, że coś jest nie tak? Przełom nie polega na tym, że partner robi coś nowego czy właśnie coś spektakularnego. Przełom polega na tym, że Róża zadaje sobie inne pytanie niż dotychczas. Zadaje sobie pytanie: „jak się czuję w tej relacji przez większość czasu?”. I ona obserwuje siebie nie w momentach zbliżenia, nie gdy myśli o obietnicach lub słucha tych obietnic, tylko w codziennym tle emocjonalnym – tym, co się dzieje przez większość czasu. Jeśli odpowiedź brzmi: „jestem napięta”, „jestem niepewna”, „czuję się mniejsza”, „kurczę się”, „wciąż czekam” – to nie jest miłość z trudnościami, tylko raczej właśnie relacja oparta na braku, na deficycie, na chronicznym poczuciu odrzucenia. Raczej brak miłości niż miłość z trudnościami. Chroniczne odrzucenie jest trudne do dostrzeżenia, bo ono nie krzyczy – nie jest wyraziste. Ono jest właśnie takie sączące się. I w dodatku szepcze nam cicho do ucha, że może jutro, może za trzy tygodnie, może po tym, jak weźmiemy ślub, a może po tym, jak coś tam innego się zmieni.

I dlaczego to bywa na dłuższą metę wyczerpujące? Zastanówmy się. Otóż wyczerpujące bywa, ponieważ bardzo mocno zużywa nasze zasoby psychiczne i to w trybie ciągłym. To się dzieje stale – 24 godziny na dobę, 7 dni w tygodniu. Nawet wtedy, gdy nic złego się nie dzieje. I to nie jest jeden kryzys, który się kończy. Tylko to jest taki permanentny stan kryzysu – długotrwałe przeciążenie systemu. I teraz, gdyby to rozłożyć na części, tak bardziej precyzyjnie, Róża ma stale aktywowany układ stresu, układ nerwowy, reakcja na stres. Dzieje się to u niej może nie na jakimś za wysokim poziomie, ale stale. I to jest najgorsze. W relacji, w której doświadczamy permanentnego poczucia odrzucenia, układ nerwowy funkcjonuje po prostu w stanie podwyższonej gotowości. Czekamy na sygnał. Skanujemy nastrój drugiej osoby. Chcemy bardzo wcześnie wyłapać momenty, gdy Mariusz – lub ten ktoś drugi – się wycofuje. Chcemy też temu zapobiegać. Chcemy mieć wpływ na to, czy się wycofuje i zapobiegać wycofaniu. I mamy też wiele takich mikroadaptacyjnych zachowań w stylu: „lepiej teraz nie, poczekam na właściwy moment” lub „powiem to może w ten sposób, bo w tamten przecież nie mogę powiedzieć, bo się wydarzy to i tamto”. To oznacza przewlekły stres niskiego natężenia, który nie daje ulgi. Nie ma momentu domknięcia. Ta sytuacja stresowa się nie kończy i w rezultacie nie pozwala na żadną regenerację. Organizm nie odpoczywa, ponieważ zagrożenie jest stałe i niezbyt jasne.

Róża w rezultacie doznaje takiego przeciążenia mentalnego, bo ona myśli za dwoje. Analizuje rozmowy. Interpretuje ciszę. Szuka sensu w sprzecznych sygnałach. Szuka w ogóle jakiejś logiki w tym wszystkim. Racjonalizuje brak i to, czego on nie zrobił. I to taka nieustanna praca interpretacyjna. Co on miał na myśli? Czy przesadziłam? Czy nie przesadziłam? Czy miałam prawo tak mówić? Czy miałam prawo tego chcieć? Może źle to ujęłam? Ten tryb oczywiście zabiera Róży energię. Obniża koncentrację na czymkolwiek innym poza relacją z Mariuszem. Odbiera chęci i motywację do czegokolwiek innego niż relacja z Mariuszem. I prowadzi do przeogromnego mentalnego, coraz większego i postępującego w czasie, zmęczenia. Zmęczenia psychicznego i zapewne także fizycznego, które jest podobne do wypalenia.

I w Róży dzieje się taki konflikt. Z jednej strony ona zdaje sobie sprawę, że coś ją boli, natomiast druga jej część mówi: „nie przesadzaj – inni mają gorzej – on się stara na swój sposób”. I to wewnętrzne rozdwojenie podważa zaufanie do własnych odczuć. Generuje takie stałe poczucie dysonansu i zdezorientowania. Wymaga też ciągłego trzymania się w ryzach, pilnowania się, żeby nie przesadzić w jakąkolwiek stronę, no i oczywiście ciągłej, przeogromnej czujności. Samokontrola jest jednym z najbardziej energochłonnych procesów psychicznych. I pamiętajmy o tym, że my wszyscy możemy samokontrolować się w limitowanym czasie, ponieważ dłużej już nie dajemy rady. Dlatego zakazy jedzenia słodyczy, kiedy bardzo chcemy słodyczy, czy inne postanowienia noworoczne na dłuższą metę nie działają. Samokontrola po prostu może się odbywać w limitowanym przedziale czasu. I to nie tędy droga, żeby się ciągle kontrolować. A już na pewno nie po to tworzymy bliskie relacje, żeby się ciągle kontrolować. Tworzymy je po to, żeby było nam tam bezpiecznie i żeby czuć spokój.

Istotny jest też brak domknięcia emocjonalnego, czyli właśnie to, co cały czas mówię, że to chroniczne odrzucenie nie daje wyraźnego końca. Tam nie widać żadnego końca. To się dzieje ciągle, nawet gdy jest dobrze. Nie daje też wyraźnego początku bliskości. Utrzymuje relację stale w zawieszeniu. Gdy jest źle i gdy jest dobrze – właściwie cały czas w tej relacji jest pełno niepewności z powodu przeróżnych sprzecznych sygnałów i różnych deficytów. Chociażby deficytów w jego odpowiedzialności za daną relację. Wtedy psychika nie może ani opłakać straty, ani cieszyć się z bliskości, ani przestawić się z bliskości na stratę – czy też w drugą stronę – i zamknąć po prostu tematu. Niepewność jest bardzo wyczerpująca. Czasami – a nawet myślę, że zazwyczaj – lepsza jest nawet najgorsza prawda od niepewności. I to taki stan permanentnego „jeszcze chwilę”, „jeszcze za chwilę”, „jeszcze tylko to”, który wyczerpuje bardziej niż właśnie jednoznaczna strata.

A teraz trochę przyjrzyjmy się ofierze. Ofiara manipulacji to osoba, która – w wyniku długotrwałego oddziaływania manipulacyjnego – traci jasność poznawczą, właściwie nie wie, co się dzieje, co jest prawdą, co nie jest prawdą, gdzie jest jakikolwiek punkt odniesienia, podważa swoje własne odczucia, swoje własne interpretacje, podważa sygnały z ciała, przejmuje nadmierną odpowiedzialność za relację, w rezultacie jest bardzo przeciążona daną relacją, dostosowuje swoje zachowania kosztem siebie, kosztem swoich potrzeb, by utrzymać więź. I jest to bardziej stan, a nie cecha osobowości.

Co natomiast nie definiuje ofiary manipulacji? Nie jest to słabość charakteru. Nie jest to brak inteligencji. Nie jest to brak woli. I nie jest to współsprawstwo manipulacji. To efekt działania określonej dynamiki, a nie typ osoby. Pamiętajmy o tym, że takie ofiary manipulacji są tymi ofiarami nie dlatego, że są słabe, tylko dlatego, że są empatyczne, refleksyjne, skłonne do autorefleksji, przyzwyczajone do brania odpowiedzialności i przyzwyczajone do tego, że po prostu dzielą się swoimi zasobami z bliskimi ludźmi – one chcą dawać i liczą na wzajemność. Po prostu ufają ludziom. Ufają, że jeżeli będą z nimi dzielić się swoimi zasobami, to ci ludzie to odwzajemnią. I przecież tak naprawdę empatia, refleksyjność, skłonność do autorefleksji i branie odpowiedzialności to są zasoby, a nie słabości, prawda? Tylko kiedy za bardzo się zaangażujemy, za bardzo tymi zasobami chcemy się dzielić, to wtedy możemy stać się ofiarą manipulacji. A ofiarą manipulacji też możemy się stać wtedy, kiedy trafimy na osobę, która bez wzajemności chce z naszych zasobów korzystać.

No i można powiedzieć, że manipulacja wymaga podatności na tę manipulację, ale ona nie tworzy ofiary tak na stałe, prawda? To jest wejście w rolę ofiary. Bo podatność to jest brak granic i lęk przed utratą relacji. I to właśnie umożliwia manipulację. Manipulacja produkuje stan ofiary, czyli wprowadza ją w dezorientację, w spadek zaufania do siebie, w zależność. Dlatego mówienie, że ktoś jest ofiarą, bywa mylące i jest takim niesprawiedliwym przypinaniem etykiety do osoby. I myślę, że niesprawiedliwie jest też powiedzieć, że oni oboje są winni. Ponieważ manipulant krzywdzi innych, a ofiara krzywdzi tylko siebie. I na tym właśnie polega różnica między Różą a Mariuszem. Oboje boją się bliskości, mają jakieś schematy, które utrudniają budowanie bliskości, tylko że Róża nie skrzywdziłaby innej osoby, bo jest obdarzona dużym poziomem empatii, natomiast Mariusz za bardzo nie interesuje się tym, co czują inni, ponieważ nie ma też wglądu sam w siebie.

I teraz można by sobie zadać pytanie: jak to wszystko ma się do relacji z Mariuszem i Albertem? Położenie nacisku na manipulację i padanie ofiarą, wcielanie się w rolę ofiary tych manipulacji, porządkuje nam taką oś wyboru partnera i jasno pokazuje, dlaczego Róża czuje chemię z Mariuszem, a napięcie lub znudzenie z Albertem. I kim jest Mariusz w tej dynamice w takim razie? On reguluje bliskość przez wycofanie, niedopowiedzenia, unika odpowiedzialności, ale nie unika wpływu i to jest bardzo ciekawe zestawienie. Bo jeżeli my chcemy uniknąć odpowiedzialności za jakąś relację, to po prostu ją sobie odpuszczamy i nie wywieramy wpływu na drugiego człowieka, jeśli jesteśmy odpowiedzialni. Natomiast Mariusz wpływ pozostawia w swoich rękach, czyli wzbudza w niej na przykład pewne nadzieje, coś tam jej sugeruje, korzysta z tego wpływu i jednocześnie unika odpowiedzialności.

Myślę, że to jest ważne, żeby pamiętać o tym, czy wpływ idzie w parze z odpowiedzialnością, czy niekoniecznie. Pamiętajmy o tym, jeżeli mamy do przemyślenia sens jakiejś relacji i działań drugiej osoby wobec nas. Mariusz działa nawykowo, niekoniecznie świadomie, daje sprzeczne sygnały – bliskość oraz wycofanie. Dla Róży efekt jest taki, że jest zdezorientowana. Coraz bardziej angażuje się emocjonalnie, bo przecież musi się postarać. Przejmuje odpowiedzialność – o czym już kilka razy wspomniałam – za relację. Po prostu bierze na siebie większość odpowiedzialności, czy nawet całą odpowiedzialność, za relację. No i właśnie – wciela się w rolę ofiary. Jest to idealne środowisko dla manipulacji ze strony Mariusza.

Natomiast kim jest Albert w tej dynamice? Albert komunikuje wprost. Jest spójny w zachowaniu. Tutaj akurat wpływ idzie w parze z odpowiedzialnością. Reaguje na problemy rozmową, nie presją. Nie testuje granic, tylko je respektuje. Dla Róży efekt jest taki, że nie jest zdezorientowana, czyli nie ma tutaj adrenaliny. Wydawałoby się, że jest nudno. Jest zmuszona kontaktować się z własnymi potrzebami, ponieważ on potrzebuje od niej informacji na temat jej potrzeb. I tutaj słowo „potrzeba” trochę za dużo razy mi się przewinęło, ale… jest potrzebne. W takiej relacji z Albertem trzeba uruchomić odpowiedzialność zamiast cierpienia. Czyli Róża tutaj nie może być już ofiarą, bidulką taką, która chciałaby temu cierpieniu zaradzić. I to, na czym się koncentruje, to unikanie cierpienia. Ona musi być odpowiedzialna. Ona musi wziąć odpowiedzialność też za siebie – za to, co mówi, za to, co robi i za to, jakich decyzji dokonuje. A zatem Róża musi skonfrontować się z pytaniem: „czego ja tak naprawdę chcę?”. A jeśli jej się wydaje, że motyle w brzuchu, czyli jakiś niepokój i adrenalina, pokazują, czego ona tak naprawdę chce, to oczywiście Albert nie będzie atrakcyjny, a Mariusz będzie. Po prostu Róża w tym przypadku uzna, że jest to brak chemii.

I ważne jest – i to myślę też jest optymistyczne, żeby zaznaczyć, że nie jest tak, że Róża pasuje do Mariusza bardziej niż do Alberta. Ona po prostu jest przyzwyczajona do dynamiki, którą Mariusz uruchamia. Najprawdopodobniej przyzwyczajona przez całe swoje życie, począwszy od wczesnego dzieciństwa w relacji z rodzicami. Natomiast zupełnie nie jest przyzwyczajona do dynamiki, którą oferuje jej Albert. Jest to dla niej coś obcego, nieznanego. A wiadomo, że boimy się tego, co nieznane. Będzie w związku z tym czuła jakąś niechęć i też obrzydzenie, ale o tym obrzydzeniu to już trochę oddzielny temat. Mówiłam o tym w którymś z wcześniejszych odcinków. Konkluzja jest taka, że Mariusz oferuje relację opartą na napięciu, niejasności i manipulacji. Róża może swobodnie być ofiarą manipulacji, tak jak była ofiarą różnych niedojrzałych zachowań i też nieumiejętnego budowania bliskości przez rodziców w dzieciństwie – ona była ofiarą jako dziecko. I to samo dzieje się potem w relacji z Mariuszem. Natomiast Albert oczekuje jednak, że ona będzie dorosła, dojrzała, ogarnięta, ponieważ sam też to ma do zaoferowania w relacji z Różą. Oferuje on też relację opartą na jawności, jasności, odpowiedzialności i regulacji emocji – zarówno wzajemnej, jak też przez każdego z nich z osobna.